Dlaczego to co myślimy jest błędne? Pięć największych błędów poznawczych

Bardzo często myślimy, że podejmowane przez nas decyzje oraz wypowiedzi są racjonalne. Co jednak jeśli jest tak tylko na pozór, a swoje działania po prostu racjonalizujemy? Za to zjawisko odpowiada sam mózg, a dokładniej błędy poznawcze, na które daje się on złapać. 

Psycholog i ekonomista Daniel Kahneman opisał swego rodzaju dwa systemy, którymi kieruje się ludzki mózg. Pierwszy z nich – szybki – odpowiada za szybkie i intuicyjne decyzje, zaś drugi – wolny – to system matematyczny/ścisły, dzięki któremu dokładnie analizujemy pozyskaną wiedzę.

Problem rodzi się jednak, kiedy system pierwszy podejmie decyzję intuicyjną w kilkanaście sekund (pozornie przemyślaną), a system drugi zaczyna ją racjonalizować i usprawiedliwiać. W ten sposób mogą rodzić się błędy poznawcze, czyli “nieracjonalne postrzeganie rzeczywistości, o której myślimy, że jest racjonalne”, mówiąc inaczej – idziemy na skróty.

5 największych błędów poznawczych

Efekt potwierdzenia. Efekt potwierdzenia polega na tym, iż wyszukujemy informacji, które potwierdzą naszą rację i pozwolą nam wygrać w dyskusji  bez głębszego zastanawiania się nad wszelkimi innymi okolicznościami, które mogą mieć decydujący wpływ na to, co jest prawdą.

Efekt pewności wstecznej. Ile razy słyszałeś “wiedziałam/wiedziałem, że tak będzie”? Tylko skąd ktoś mógł to wiedzieć? Jasnowidztwo? Nie. To jeden z błędów poznawczych, przez który uznajemy, że to co przewidywaliśmy jest bardzo oczywiste. Tymczasem co w sytuacji, w której ktoś się jednak pomyli?

Złudzenie ponadprzeciętności. Ten efekt powstaje, kiedy zaczynamy uważać się za lepszych od innych lub uważamy, że nasza wiedza w danej dziedzinie jest znacznie większa niż myślimy. Łączy się to z efektem Dunninga-Krugera, który polega m.in. na tym, iż osoba niewykwalifikowana w danej dziedzinie uważa, że wie dużo na konkretny temat.

Fenomen sprawiedliwego świata. Jest to twierdzenie, w myśl którego istnieje odgórna sprawiedliwość, która karze złych (w naszej opinii) za to, co zrobili, pomijając przy tym przypadkowość i losowość w świecie. Przez dany efekt może wydawać nam się np., iż ktoś zasłużył na bezdomność, bo sam do tego doprowadził.

Efekt przekonania. Zjawisko to powstaje, gdy oceniamy czyjąś wypowiedź za prawdziwą z tego względu, że sami zgadzamy się z przedstawionymi tezami. Z tego względu możemy ocenić polityka jako wiarygodną osobę i bez zastanowienia częściej zgadzać się z jego opiniami.

Lista błędów poznawczych jest znacznie dłuższa, a zapoznanie się z nimi wszystkimi wymaga nie lada wyzwania. Nikt nie jest wolny od błędów poznawczych, jednak poprzez ich zrozumienie można ograniczyć ich wpływ na nasze myślenie oraz podejmowane decyzje. Szybkie myślenie nie jest złe, gdyż pomaga nam sprawnie reagować. Problem pojawia się tylko, gdy intuicja będzie wynikać z naszego lenistwa.

Źródło obrazu: M. Hassan/Pixabay

Adam Majchrzak

Twórca portalu i redaktor naczelny weryfikuj.info, fact-checker organizacji Demagog oraz redaktor portalu poinformowani.pl. Zainteresowany technikami manipulacji w cyberprzestrzeni.